Koç Üniversitesi Vehbi Koç Ankara Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi (VEKAM) bünyesinde, Prof.Dr. Filiz Yenişehirlioğlu’nun direktörlüğünde, arkeolog Doç.Dr. Çiğdem Maner’le birlikte proje yürütücülüğünü üstlendiğimiz, çalıştay koordinatörlüğünü Arzu Beril Kırcı’nın yaptığı Çocuklar İçin Kültürel Miras Çalışmaları Çalıştayının altıncısı 13-14 Kasım 2025 tarihlerinde VEKAM Bağ Evinde gerçekleşti. Her yıl farklı bir konuyla ilerleyen çalıştay dizisinde bu yılın başlığı; “Eğitimde Özel İhtiyaçları Olan Çocuklar İçin Erişilebilirlik” olarak belirlenmişti.
Koç Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi, UNESCO Toplumsal Cinsiyet ve Sürdürülebilir Kalkınma Kürsüsü Başkanı Prof.Dr. Bertil Emrah Oder’in, kültürel miras özelinde “Erişilebilirlik, Kapsayıcılık ve Katılımcılık” kavramlarını “Çocuk Hakları ve Engelli Haklarıyla” temellendirerek sunduğu çerçeve konuşması oturumlar öncesinde çok bilgilendirici ve ufuk açıcıydı.
İlki 2019 yılında yapılan, farklı disiplinlerin 0-18 yaş grubuna yönelik kültürel miras içerikli çalışmalarına geniş bir perspektifle yer verilen Çocuklar İçin Kültürel Miras Çalışmaları Çalıştaylarına 2020 yılında küresel salgın sebebiyle zorunlu olarak ara verildi. 2021’den itibaren her yıl yeni bir alt başlıkla sürdürülen çalıştaylardan ikincisinin konusu; “Öğretmen Odaklı Uygulamalar” , 2022 yılında üçüncüsünün; “Kitap, Çizgi Roman ve Fotoğraf” olurken, 2023 yılında dördüncüsü; “Saha, Müze ve Doğal Miras Alanlarında Eğitim” olarak belirlendi. 2024 de gerçekleştirilen beşinci çalıştayda ise konu “Dijital Uygulamalar” idi.
“Eğitimde Özel İhtiyaçları Olan Çocuklar İçin Erişilebilirlik” temasıyla eğitime, kültüre ve kültürel miras ögelerine erişimin çok yönlü ve hak temelli olarak tartışıldığı altıncı çalıştayda, fiziksel, duyusal, bilişsel ve sosyo-ekonomik olarak özel ihtiyaçları olan çocukların durumları ve kendileriyle yürütülen projelere geniş yer verildi.
Beşi yurt dışından (Portekiz, Rusya, Tayvan) toplam on beş davetli uzmanın sunum yaptığı çalıştayda, ikinci gün aynı zamanda atölyeler de yer alıyordu. Katılımcıların uzman yürütücülerle birlikte uygulama örneklerini deneyimleyip tartışma imkanı buldukları atölyeler, çalıştayın temasıyla bağlantılı içeriklerle planlanmıştı.
İlk gün Prof.Dr. Bertil Emrah Oder’in başkanlığını yaptığı birinci oturumda Eskişehir Teknik Üniversitesinden Prof. Dr. Osman Tutal ve Bingöl Üniversitesinden Öğr. Gör. Cemre Kılınç, “Kültürel Miras, Erişilebilirlik ve Çocukların Kültürel Mirası Kullanma Hakkı“ başlıklı sunumlarında; mimarlığın yapılı çevreyle etkileşimine odaklanarak sürekli evrilen ve çeşitlenen kültürel değerlerin bu etkileşimdeki konumunu ortaya koyarken, kültürel mirası koruma-kullanma dengesinin sadece koruma üzerinden ele alınamayacağını, mimarlığın tasarım yoluyla katacağı değerlerle mirasın değişim tarihinin bir parçası olacağını uygulamalar üzerinden tartışmaya açtılar.
“Kültürel Aracılık: Kapsayıcı Bir Biçimde Düşünmek ve Üretmek” isimli sunumunda Portekiz’de faaliyet gösteren Access Culture adındaki derneğin çalışmalarından bahseden Dr. Ana Rita Lourenço Costa Pires dos Santos, derneğin kültürel katılım için fiziksel, sosyal ve zihinsel erişilebilirliği teşvik etmek misyonuyla yola çıktığından ve bu erişimin ayrıştırıcı değil eşit erişim üzerine odaklandığını dile getirdi. Hayal kurabilen, katılım imkanına sahip olan ve kendi potansiyelini gerçekleştirebilen herkesin yer aldığı, daha meraklı ve kapsayıcı bir toplumun inşası için çalıştıklarına vurgu yaptı. Koç Üniversitesi Engelli Çocuk ve Ailelerine Destek Merkezi (AÇADEM)’den Arzu İnan ise, “Adil ve Paylaşan Topluma Doğru: EÇADEM’in ‘Bir Umut Varsa Denemeye Değer’ Projesi ile Erişilebilirlik Yaklaşımı” başlıklı sunumunda Koç Üniversitesi ve Sarıyer Belediyesi iş birliğiyle 2014 yılında İstanbul Kalkınma Ajansı desteğiyle kurulan merkezin hedefini; özel gereksinimli bireylere güvenli, kapsayıcı bir yaşam alanı sunmak ve ailelerin bakım yükünü hafifletmek olarak tanımlarken gözlem ve tespitlerin ışığında geliştirdikleri hizmet modelini paylaştı.
Başkanlığını benim yaptığım ikinci oturumun ilk konuşmacısı Bongo Art Project Sosyal Girişiminden Çiğdem Aslantaş idi. Aslantaş, “Müze Kapsayıcılığına Yeni Bir Perspektif: Özel Gereksinimli Çocuklar için Bütüncül ve Yaratıcı Çözümlerle Bongo Art Project Metodolojisi” isimli sunumunda çalışmalarının metodolojisi, erişilebilirlik kriterleri ve müze kapsayıcılığı üzerine paylaşımlarının ardından yürüttükleri projelerden örnekler aktardı. Bir diğer konuşmacı Anadolu Medeniyetleri Müzesinden Mine Çiftçi, “Kültürel Miras Eğitiminde Erişilebilirlik: Anadolu Medeniyetleri Müzesi Örneğiyle Özel Gereksinimli Çocuklar için Müze Uygulamaları” başlıklı sunumunda Anadolu Medeniyetleri Müzesinin eğitim uygulamalarının içerik ve hedefleriyle ilgili verdiği genel bilgilerin yanı sıra farklı gereksinimlere sahip çocukların müzeye erişilebilirliğini güçlendirmek için müzenin eşitlikçi öğrenme ortamları sunmak ve katılımı teşvik etmek üzere gerçekleştirdiği çalışmalardan bahsetti.
Oturumun son konuğu Nilay Goncagül, “Görünmeyeni Görmek, Duyulmayanı Duymak: İstanbul Diyalog Müzesi Deneyimiyle Çocuklarda Erişilebilirlik ve Empati Eğitimi -Karanlıkta ve Sessizlikte Diyalog’ dan İlhamla Çocuklar İçin Kapsayıcı Miras Eğitimine Yönelik Uygulamalar” adlı konuşmasında bizleri oldukça farklı bir müzeyle tanıştırdı. Müzenin, sadece erişimi olmayana imkan sağlamak üzerine odaklanmadığı kapsayıcı bir toplumda birlikte nasıl var olunabileceğini dert edindiğini aktaran Goncagül, erişilebilirlik temelli kültürel miras eğitiminin yaşayan bir örneği olarak sundukları empati kurma, duyusal farklılıkları keşfetme ve farkındalık geliştirme olanağıyla yalnızca “görünür olan” üzerinden değil; hissedilemeyene ve fark edilemeyene doğru genişleyen, duyulara açık bir öğrenme modeline çağrı yaptı.
İkinci gün başkanlığını Doç. Dr. Çiğdem Maner’in yaptığı üçüncü oturumda, Anadolu Üniversitesi Engelliler Araştırma Enstitüsünden Uğur Onur Günden, “Kapsayıcı Kültürel Miras İçin Dijital Çözümler: Engelliler Araştırma Enstitüsü ve iNCLUSION Projesi” başlıklı sunumunda Anadolu Üniversitesi Engelliler Araştırma Enstitüsünün çalışma alanlarını ve yürüttüğü projeleri aktardıktan sonra Türk Bilimler Akademisi, SOBE, Museum Network, Stichting SEALS ve Artifactory ile ortak projeleri iNCLUSION hakkında detaylı bilgi verdi.
GES-2 Kültür Merkezinden Vera Zamsylova’nın konuşmacı olduğu, “GES-2 Kültür Merkezinde Nöroçeşitlilik Gösteren Çocuklarla Çalışmak” isimli sunumda Rusya’da nöroçeşitlilik gösteren çocuklara yönelik güncel durumun genel değerlendirmesi paylaşıldıktan sonra bu çocukların kültürel programlara erişimlerinin; aileler, destek vakıfları ve özel müfredatlı okullar gibi çeşitli kurumlar aracılığıyla nasıl sağlandığı, stratejiler, uygulanan yöntemler ve hayata geçirilen programlar, mekânsal uyarlamalar, etik iletişim ve etkileşim konularında personel eğitimi, çalışmaların pratikteki yansımaları ve ölçülebilir çıktılar eşliğinde anlatıldı. Oturumun son konuşmacısı Dr. Şebnem Kurtuluş Kıvanç, üstün yetenekli çocukların bilişsel ve duygusal farklılıkları sebebiyle kültürel mirası koruma potansiyellerinin farklılık gösterdiğine vurgu yaptığı “Kültürel Mirasın Üstün Yetenekli Çocuklara Aktarımı” başlıklı sunumunda, bu çocukların ilgi alanları dışında kalan konularda öğrenmeyi reddetme, ilgilendikleri konuyu ise en ince ayrıntısına kadar öğrenme isteği ve hızlı kavrama becerilerinin yapılandırılmış etkinliklerle yönlendirildiğinde kültürel mirasın korunması ve aktarılması yönünde alınacak olumlu neticelerden bahsetti.
Başkanlığını Prof. Dr. Filiz Yenişehirlioğlu’nun yaptığı son oturumda “Yaşayan Miras, Geleceği Şekillendirmek: Tayvan’ın Kültür Yoluyla Çocukların Değerlerini Geliştirmesi” başlıklı sunumunu video aracılığıyla yapan Sing- Da Huang, Tayvan’da kültürel miras eğitiminin yalnızca geçmişin korunmasına yönelik bir araç olmadığını modern Tayvan’da geleceğe dair değerlerin şekillendirilmesinde önemli bir rol oynadığını dile getirdi. Çevresel sorunların artmasıyla toplumda güçlenen koruma bilincinin, yasalar, eğitim politikaları ve uygulamalar aracılığıyla pekiştirildiğini ifade etti. Tayvan’da son dönemde çıkan girişimlerin, tüm çocukların, kökenleri ya da bireysel farklılıkları ne olursa olsun kültürel miras eğitimine erişim hakkını garanti altına alıp özel gereksinimli çocuklar için kapsayıcı katılım yöntemlerini ortaya koymakta olduğunu aktardı.
Kıbrıs Üniversitesinden Nisan Köknar, “Çocuklar İçin Erişilebilirlik : İşaret Diliyle Sergi Rehberliği” isimli sunumunda çocuklara ve yetişkinlere yönelik olarak farklı kurumlarla iş birliği içinde gerçekleştirdiği işaret diliyle rehberli turlar aracılığıyla, sergi, galeri ve müze çalışmalarında erişilebilirliğin hak temelli bir bakış açısıyla nasıl sağlanabileceğini tartışırken, sağır ve işitme engelli bireylerle deneyimleri ve geri bildirimler neticesinde sürekli geliştirdiği yöntem ve materyallerden bahsetti. Çalıştayda GES-2 Kültür Merkezinin ikinci sunumu işitme engelli ve sağır bireylerle ilgiliydi. Sağır, işitme engelli ve işiten bireylerin birlikte dahil olduğu Deaf and Voiced adlı programlarını tanıtan Vlad Kolesnikov ve Varvara Merenkova, kültürel erişilebilirliği artırmayı, Rus İşaret Dili’ni desteklemeyi ve sağır kimliği ile topluluk yaşamına ilişkin araştırmaları teşvik etmeyi amaçlayan girişimleri bir araya getirmeyi hedefleyen programın bileşenlerinden olan laboratuvarlarda kimlik, dil ve kültürün keşfi üzerine yoğunlaşarak gençleri bilgi üreticileri olarak güçlendirdiklerine değindiler. Kolesnikov’un Rus İşaret Dili’yle sunum yaptığı, Merenkova’nın İngilizce olarak seslendirdiği aynı anda Türkçe simultane çevirinin yapıldığı bu oturum, erişilebilirlik ve kapsayıcılık adına çalıştayın en özel oturumuydu. Sing- Da Huang’ın da konuşmasını video aracılığıyla sunması küresel iletişim ve çok dilliliği destekler nitelikteydi.
Çalıştay kapsamında diğer yıllarda olduğu gibi bu yıl da atölyeler mevcuttu. 14 Kasımda öğleden sonra gerçekleşen iki atölyeye de katılımcıların ilgisi yüksekti. Yürütücülüğünü Nisan Köknar’ın yaptığı Sağır Kültürü ve Sanat Kavramları Arasında Bağ Kurmak adlı atölyenin ilk bölümünde; sağır kültürü kavramı anlatılarak ve bu kültür ögelerinin erişilebilirlik açısından bağlamı tartışıldı. İkinci bölümde ise; atölye katılımcılarıyla birlikte VEKAM Bağ Evinde yer alan bazı eserler üzerinden gerekli terimleri ve soyut kavramları oluşturmak üzerine sözlü ve uygulamaya dönük denemeler yapıldı.
Dr. Şebnem Kurtuluş Kıvanç’ın yürütücülüğünü yaptığı Kültürel Miras Dedektifleri: Üstün Yetenekli Çocuklar için Yaratıcı Keşif Atölyesi başlıklı diğer atölye üstün yetenekli çocuklarla yapılan kültürel miras eğitimlerinde uygulanabilir pedagojik bir model olan hikâyeleştirme üzerine kurgulanmıştı. Bu uygulamayla üstün yetenekli öğrencilerin öğrenme özellikleri doğrultusunda kültürel mirasla kurdukları ilişki üzerine odaklanıldı.
Çalıştayın her iki gününde de öğle arasında katılımcılar için VEKAM Bağ Evinde uzman eşliğinde rehberli tur yapıldı.
Çocuklar (0-18) İçin Kültürel Miras Çalışmaları çalıştay dizisine başlarken her bir çalıştayın mutlaka yayına dönüştürülmesi konusunda ısrarcıydık. İlk dört kitabın ardından önümüzdeki günlerde beşinci çalıştayın bildiri kitabı da yayınlanmış olacak.
Bugün altıncı çalıştayın ardından projenin bilinirliğinin her yıl katlanarak arttığını görmenin gururunu yaşıyoruz. Ulusal ve uluslararası ortamlarda projeyi sunmak ve dergilerde hakkında makale yazmak üzere davetler alıyor olmak mutluluk verici. Bu süreç yeni çalıştaylar ve projeler için ilham kaynağı oluyor.
* Önceki çalıştayların yazılarına blogdan ulaşabilirsiniz
odengiz.blog 